Thân phận con người

Vài thập kỷ tạm gọi là bình ổn chính trị toàn cầu, cộng với sự phát triển chưa từng có của khoa học công nghệ, con người tưởng như bắt đầu làm chủ phần nào “số phận” của mình. Thế nhưng, Covid đã đập tan ảo tưởng ấy một cách tàn nhẫn. Con virus siêu nhỏ đã khiến toàn thế giới đóng cửa, đánh sập vô vàn doanh nghiệp và làm chao đảo cả những nền kinh tế lớn nhất; khiến hàng triệu người chết, hàng tỉ người lao đao.

Con người chợt tỉnh ngộ mà nhận ra rằng, là một sinh vật, thân phận con người mới mỏng manh làm sao.

Cuốn sách đáng đọc nhất trong những ngày phong tỏa này, có lẽ là “Dịch hạch”. “Dịch hạch” là tác phẩm nổi tiếng nhất của Albert Camus, nhà văn Pháp nhận Nobel văn học năm 1957.

“Dịch hạch” kể về cuộc chiến đấu chống lại nạn dịch ở thành phố Oran trên bờ biển Algeria. Đó là một thành phố điển hình, nơi mà mọi người “làm việc chăm chỉ, nhưng chỉ với mục tiêu làm giàu. Mối quan tâm chính của họ là thương mại và mục tiêu chính của cuộc sống là như họ vẫn gọi” làm kinh doanh.”

Thế rồi, xuất hiện những con chuột chết rải rác … cho tới khi bệnh dịch lan tràn khắp nơi. Lúc này, hình ảnh được tái hiện trong sách không khác gì hình ảnh toàn cầu hiện nay.

Thành phố bị phong tỏa, tất cả cư dân bị buộc ở trong nhà và chịu sự kiểm soát nghiêm ngặt. Mọi dịch vụ công cộng ngưng trệ, ngay cả các trạm thư tín cũng đóng cửa vì sợ lây lan. Nếu có gặp nhau đâu đó, người ta quay lưng lại với nhau, tránh mọi tiếp xúc, đụng chạm. Dân thành phố sống những ngày chán nản, tuyệt vọng; một số người hoảng loạn; cảm thấy đột nhiên bị nhốt vào trong tù với nỗi đau khổ vì xa cách bạn bè, người thân. “Một trong những hậu quả đáng kể nhất của việc đóng cửa thành phố là sự chia cách bỗng nhiên rơi vào những con người không hề được chuẩn bị”. Kẻ ở lại thoát ra ngoài không được mà những người đi xa cũng chẳng thể nào về. Không ai có thể cứu giúp ai, không ai làm gì được cho ai. Số lượng người nhiễm và chết gia tăng không ngừng. Các bệnh viện dã chiến lần lượt xuất hiện.

Trong bối cảnh tuyệt vọng đó, nhà văn cho thấy con người có nhiều sự lựa chọn. Có người, như bác sĩ Rieux, lăn mình vào tìm cách cứu chữa cho người bệnh; ông đứng ra tổ chức cuộc chiến đấu chống cơn dịch bệnh, lập ra những nhóm thiện nguyện, tự làm bệnh viện dã chiến, tự điều chế thuốc, làm vệ sinh thành phố, chuyên chở và chữa trị người bệnh, lo mai táng người chết … Có những người thì tin vào Chúa như linh mục Paneloux. Có những kẻ như Cottard, tìm cách làm giàu nhờ đại dịch.

Và có rất đông những người khác thì chọn sự thờ ơ, khi cho rằng xử lý dịch là trách nhiệm của một ai đó, chứ không phải mình. Thậm chí ngay cả khi chứng kiến 1/4 cư dân lăn ra chết, những người còn sống vẫn tin rằng tai họa sẽ không xảy ra cho bản thân họ. Ai cũng muốn giữ cho mình sự bình an, không muốn thay đổi thói quen và những gì mình đang hưởng, nên chẳng hề quan tâm đến người khác, đến cộng đồng. Trong suốt cơn dịch, Camus nhấn mạnh đến sự hờ hững và phủ nhận của cư dân Oran đối với tai họa:

“Nhiều người tiếp tục hy vọng rằng dịch bệnh sẽ sớm biến mất và họ và gia đình họ sẽ thoát. Vì vậy, họ cảm thấy không có nghĩa vụ phải thực hiện bất kỳ thay đổi nào trong thói quen của mình.”

Camus nổi tiếng với cách viết “phi lý”. Phi lý, theo ông, là một điều có sẵn, không thể thay đổi. Nó không đúng hay sai, tốt hay xấu. Ví như cái chết: con người là phải chết. Ví như bệnh dịch: nó đến là nó đến. Không có một ý nghĩa duy lý hay đạo đức nào nằm sau cái chết hay dịch bệnh. Chỉ có một cách là chấp nhận cái phi lý đó một cách đầy ý thức, để tìm cách đối phó với nó. Theo Camus, cái phi lý không ở trong con người cũng không ở trong thế giới mà nằm trong tương quan chung giữa con người và thế giới.

Thân phận con người ở đây coi như đã được định đoạt một phần. Chúng ta không thể kiểm soát và chi phối được cái chết, sự tồn tại của virus, bệnh tật, thảm họa thiên nhiên. Thế nhưng, trong bối cảnh tuyệt vọng tận cùng, khi con người hoàn toàn bất lực, thì thông điệp của “Dịch hạch” về quyền lựa chọn của mỗi con người để phản ứng cái “bất khả cưỡng” ấy lại rất tích cực.

“Những gì tự nhiên là vi khuẩn . Tất cả những gì còn lại – sức khỏe, tính toàn vẹn, sự trong sạch – là sản phẩm của ý chí con người, của một tinh thần cảnh giác không bao giờ chùn bước.”

Nhân vật của Camus từ chối  chấp nhận một cách thụ động cái thân phận của con người, một sự từ chối có suy nghĩ, cân nhắc. Trong “Dịch hạch”, nhờ  ý chí, tình thương, tinh thần vì cộng đồng, mà con người đã vượt lên trên sự tàn nhẫn của “cái phi lý” áp đặt lên mọi sinh vật – và làm chủ được đời sống mình với tư cách một Con Người thông minh (Homo Sapien):

“Không còn có những số phận riêng lẻ; chỉ có một số phận tập thể, được tạo nên từ bệnh dịch và cảm xúc được chia sẻ bởi tất cả.”