Nhà tư bản cô độc

Với hầu hết độc giả, Robinson Crusoe là cuốn tiểu thuyết phiêu lưu mạo hiểm kỳ thú. Câu chuyện người thủy thủ đắm tàu một mình sống sót trên hoang đảo suốt 28 năm trước khi trở về với loài người đã được coi như một câu chuyện truyền cảm hứng lớn lao. Sức mạnh trí tuệ con người được khẳng định trong quá trình sinh tồn giữa thiên nhiên hoang dã. Cho dù bị rơi vào hoàn cảnh tồi tệ nhất, chỉ cần ý chí còn, trí tuệ còn, nhân tính còn – thì con người sẽ sống sót.

Nhân vật chính Robinson là người ưa hoạt động và ham thích phiêu lưu, say sưa đi đến những miền đất lạ, bất chấp sóng to gió lớn và những hiểm nguy. Không may, trong một chuyến đi, tàu bị đắm. Xác tàu dạt vào gần bờ một đảo hoang và chỉ một mình Robinson sống sót. Robinson bắt đầu cuộc sống cô độc. Robinson dựng lều, săn bắn kiếm ăn, rồi dần dần trồng lúa mạch và ngô, nuôi được dê lấy thịt, làm những nồi đất để đựng nước, hạ được cây cổ thụ để đục thành một chiếc thuyền độc mộc.Vài năm sau, do tình cờ, Robinson cứu được một thổ dân đặt tên cho anh ta là Friday. Dịp may tới khi một chiếc tàu của Anh lại ghé vào đảo. Thủy thủ trên tàu đang nổi loạn, Robinson giúp thuyền trưởng đoạt lại tàu và được thuyền trưởng giúp về đất liền. Sau 28 năm, Robinson đã trở về với thế giới loài người.

Câu chuyện tưởng như chỉ đơn thuần là phiêu lưu kỳ thú ấy không ngờ lại được các nhà kinh tế chính trị học chú ý. Robinson là nhân vật tiểu thuyết hiếm hoi có tác động sâu đậm tới kinh tế chính trị học, thậm chí còn được chọn là biểu tượng cho “homo oeconomicous” (con người kinh tế) trong nền kinh tế thị thường. Trong từ điển kinh tế New Palgrave, có mục “Robinson Crusoe”, trong đó mối quan hệ giữa tiểu thuyết và việc các nhà kinh tế vận dụng nó đã được nghiên cứu và thảo luận. Đây chắc chắn là cuốn tiểu thuyết duy nhất có được một vị thế như vậy trong kinh tế học.

Triết gia Rousseau, nổi tiếng với cuốn “Emile, bàn về giáo dục”, đã coi Robinson Crusoe là cuốn sách mẫu mực về kinh tế mà một đứa trẻ bước vào tuổi thiếu niên cần phải đọc.

Ông viết: “Đây là cuốn sách đầu tiên mà Emile của tôi sẽ đọc; chỉ một mình cuốn đó sẽ lấp đầy thư viện của đứa trẻ trong suốt một thời gian dài và vẫn sẽ nắm giữ một vị trí danh dự sau này… Robinson Crusoe ở hòn đảo của ông ấy, một mình, không có hỗ trợ của đồng loại, cũng như các công cụ cho bất cứ loại hình nghệ thuật nào, tuy nhiên lại tự cung ứng cho bản thân để sống còn, và thậm chí còn đem lại cho bản thân một sự thoải mái nhất định – là cách lý tưởng để giảng dạy cậu học trò trẻ tuổi về những nhu cầu thực sự của cậu.”

Còn từ con mắt nhìn của các nhà triết học, thì Robinson là điển hình cho con người tư bản phương Tây mới xuất hiện lúc đó (thế kỷ 17). Khi lạc lên hoang đảo, dẫu chỉ một mình một đảo, nhưng vượt lên trên nhu cầu sống còn, ông bắt đầu bắt tay vào “tích lũy tư bản” bằng cách xây dựng trang trại, trồng trọt, chăn nuôi… Ông tự tạo ra một lãnh địa và cho mình là “chúa đảo”. Sau đó, Robinson gặp Friday, rồi lần lượt gặp được một số người thổ dân từ đảo khác tới … và ông càng củng cố vai trò “chủ đảo”. Robinson dù ở vị thế không có đối thủ cạnh tranh, nhưng nhu cầu tích lũy và sở hữu tư bản vẫn xuất hiện một cách mãnh liệt; khác với sự tìm kiếm sinh tồn và đảm bảo nhu cầu đơn giản của hầu hết con người ở bối cảnh đó.

Để hiểu được nhân vật Robinson và những hành vi của ông, chúng ta cần nhìn lại bối cảnh lịch sử khi chàng Robinson trẻ tuổi, vốn thuộc tầng lớp trung lưu Anh quốc và được gia đình chuẩn bị để trở thành luật sư, đã lựa chọn ra khơi để thỏa lòng mong muốn phiêu lưu và làm giàu. Thời kỳ này chính là thời kỳ các nhà thám hiểm phương Tây sử dụng đường hàng hải tỏa đi khắp thế giới để tìm kiếm các miền đất mới, để chinh phục, sở hữu và làm giàu. Chính nhờ các nhân vật như Robinson mà mới có thời kỳ “mặt trời không bao giờ lặn trên đế quốc Anh”. Hòn đảo hoang nơi ông khai khẩn, trồng trọt và xây dựng trang trại … sau này khi ông rời đảo, ông đã nhượng quyền sở hữu ấy hòn đảo ấy cho người Tây Ban Nha.

“Không bao giờ là quá muộn để trở nên khôn ngoan.” – câu nói nổi tiếng của Robinson trong cuốn sách được coi là kinh điển này vẫn được trích dẫn khắp nơi cho tới tận bây giờ.

Robinson Crusoe (tên bản dịch tại Việt Nam: Rô-bin-xơn Cru-xô‎) là tiểu thuyết của nhà văn người Anh Daniel Defoe (1660-1731), tên tiếng Anh đầy đủ: The life and strange surprising adventures of Robinson Crusoe of York, Mariner (nghĩa tiếng Việt: Cuộc đời và những chuyện phiêu lưu kỳ thú của Robinson Crusoe, người thủy thủ xứ York). Đây là tác phẩm xuất sắc nhất trong hơn hai trăm năm mươi tác phẩm truyện dài và truyện ngắn của Daniel Defoe, xuất bản lần đầu tiên năm 1719 khi tác giả đã gần sáu mươi tuổi.